Rocaille – Pałac w Goszczu

Pałac w Goszczu to jedno z najbardziej spektakularnych założeń barokowo-rokokowych w Polsce. Choć corps de logis po pożarze z 1947 roku jest obecnie strannie utrwaloną i dostępną dla zwiedzających ruiną, to na jego murach nadal podziwiać można ciekawy i piękny detal, który jest kwintesencją stylu rokoko: rocaille.

Rocaille (z francuskiego roche – skała, coquille – muszla) to ornament, który zerwał z barokową symetrią. Asymetria to rokokowy walor. Rocaille wygina się, pnie, rozwija w sposób swobodny, naturalny. Przypomina fantazyjnie postrzępione brzegi muszli, grzebienie fal, nacieki skalne w jaskiniach lub kłęby piany morskiej. Moim najsilniejszym skojarzeniem jest sałata morska (Ulva lactuca) – roślina morska z gromady zielenic.

Zapis słowa rocaille różni się znacząco od jego wymowy. Fonetycznie to [ʁɔ.kaj], a wymowa uproszczona to ro-kaj. Akcent można położyć na ostatnią sylabę (tak jak w języku francuskim), ale można również zaakcentować po polsku – na przedostatnią (czyli pierwszą) sylabę.

Jest to główny motyw dekoracyjny stylu rokoko, który zdominował europejską sztukę i architekturę około połowy XVIII wieku. To ornament o formach amorficznych i asymetrycznych, co w tamtych czasach było prawdziwą rewolucją (wcześniejszy barok kochał porządek i lustrzane odbicia). Najczęściej linie układu rocaille przypominają kształt lier C oraz S. Ornament wydaje się być w ciągłym ruchu, jakby płynął po ścianie. Kamienny, a jednak lekki.

W Goszczu rocaille znajdują się nad oknami (jako "zworniki" w nadprożach) oraz w sąsiedztwie kartusza herbowego. Wersję kutą znajdziemy na kratach, w które zaopatrzone są niektóre okna. Pozostałe budynki założenia nie są tak bogato zdobione, ale rocaille znajdują się wokół oculusów w trójkątnych tympanonach obu domów gościnnych w oficynach bocznych oraz bramnego budynku wozowni.

Czysty styl rokokowy spotykany jest w Polsce znacznie rzadziej niż monumentalny barok. Często ogranicza się do detalu albo etapu budowania lub urządzana rezydencji – rocaille’u na elewacjach, sztukaterii wewnątrz lub mebli. Dzięki wpływom pruskim i austriackim, Dolny Śląsk (w tym właśnie Goszcz) posiada kilka przykładów tego stylu, ale przeważnie we wnętrzach. Pałac rodziny von Reichenbach-Goschütz w Goszczu to absolutna rokokowa czołówka i unikat – tutaj rokoko nie było tylko wnętrzarskim dodatkiem, ale stylem decydującym o tym, jak pałac wygląda z zewnątrz.

Rocaille powstał jako sprzeciw wobec ciężkiego, sztywnego baroku. Miał kojarzyć się z lekkością i zabawą. Rocaille to "przyroda przetworzona". Artyści kopiowali formy koralowców i minerałów, które w XVIII wieku masowo przywożono do Europy z wypraw badawczych. Dobrze wykonany rocaille, zwłaszcza w blasku słońca, rzuca zmienne cienie, które sprawiają, że martwy kamień wydaje się żyć.

Odwiedzając Goszcz warto zwrócić uwagę na te cenne i niepowtarzalne rokokowe zdobienia.