Putovanje kroz Sunčev sistem: Meteori i meteoriti

Meteorski roj Geminidi. Izvor: Wikimedia

Meteori su kratkotrajni bleskovi koji se vide na nebu kao posledica ulaska čestica u Zemljinu atmosferu - ova pojava je u narodu poznata i kao zvezda padalica. Usled trenja čestice se "zapale" na visini od 130 do 80 km (zavisi od njihove brzine, mase i ugla ulaska u atmosferu), blesnu i izgore pre nego što padnu na Zemlju. Ceo proces traje oko 1 sekunde. Meteori se vide ili kao usamljeni ili kao roj ako potiču od rasutog materijala komete. Meteorski rojevi se javljaju tokom nekoliko uzastopnih noći na istom delu neba. Mada su im putanje paralelne, izgledaju kao da dolaze iz jedne tačke - radijanta. Mnogi su periodični i javljaju se svake godine, a imena su dobili po sazvežđu u kome se projektuje njihov radijant (Liridi - sredina aprila, Perseid - početak avgusta, Leonidi - sredinom novembra).

Izvor:JPL/NASA

Promena sjaja ovih rojeva iz godine u godinu objašnjava se neravnomerno raspoređenim materijalom po orbiti bivše komete. Bogat meteorski roj je izuzetno letpa pojava - meteori padaju u potpunoj tišini kao bleštave pahuljice koje se gase pre nego što padnu na Zemlju. Meteori koji ne pripadaju rojevima zovu se sporadični.

Osim vizuelne pojave, meteor na visini od oko 100 km pa do oko 70 km iznad zemlje jonizuje na svom putu atome i molekule u atmosferi. Ti jonizovani tragovi prate se radio-metodama. Ako neki deo meteora i padne na Zemlju onda je to fina prašina. Procenjuje se da svakog dana na Zemlju padne oko 300 tona međuplanetske materije, najvećim delom u obliku prašine.

---

Sasvim drugačija pojava su bolidi. Oni izgledaju kao užarene lopte i prolaze kroz atmosferu tokom nekoliko minuta praveći ogromnu buku. Ova buka potiče od sabijanja vazduha koji se nalazi ispred bolida. Iako se i bolidi u atmosferi usijavaju, tope i isparavaju po površini, oni ne stignu da izgore već se najčešće drobe i padaju na Zemlju kao meteoriti. Bolidi su mnogo ređa pojava od meteora.

Meteoriti

Meteoriti su tela koja iz međuplanetskog prostora padaju na površinu planeta - "nebesko kamenje". Potiču od bolida koji ulaze u atmosferu brzinama između 11 i 73 km/s, ova brzina zavisi od toga da li ga je Zemlja sustigla ili su imali čeoni sudar. i posle usporenja u atmosferi sa visine od oko 20 km padaju slobodnim padom. Naziv dobijaju po nazivu najbližeg mesta gde su nađeni. Po hemijskom sastavu i strukturi, dele se na: kamene (95%). gvozdene (4%) i gvozdeno-kamene (1%) - ovi procenti odnose se na pronađene asteroide treba imati u vidu da je najveći broj meteorita pao u mora i okeane.

Izvor: NASA/Candy Evans
Najveći poznati gvozdeni meteorit je Hoba koji je pao u jugozapadnoj Africi i težak je 60 tona. Od nađenih kamenih meteorita najveći ima jednu tonu. Posledice pada ogromnih meteorita su krateri, kao i ogromna Tunguska eksplozija u Sibiru 1908. godine za koju se pretpostavlja da je izazvana padom kamenog meteorita (mada meteorit nije nađen).

Gvozdeni meteoriti su karakteristični po tome što u sastavu obavezno imaju nikl i jedinstvenu kristalnu strukturu. Kameni meteoriti se takođe razlikuju od kamenja na Zemlji.

Krater u Arizoni, prečnika 1200 m i dubine 200 m, nastao je padom meteorita veličine oko 50 m pre 25000 godina. Izvor: Wikipedia
Prema načinu postanka dele se na meteorite koji su nastali sudarom asteroide i one koji su nastali akrecijom čestica iz protoplanetarne magline (hondriti). Njihovo ispitivanje je važan izvor podataka o poreklu Sunčevog sistema. Pretpostavlja se da najveći broj meteorita, odnosno bolida predstavlja fragmente asteroida.

Radioaktivni raspad nastaje emisijom čestica iz nestabilnog jezgra atoma pri čemu se jedan hemijski element transformiše u drugi. Raspadom se radioaktivni elementi vremenom transformišu u olovo koje je stabilno. Na toj činjenici zasnovan je metod za određivanje starosti Zemlje, Meseca, meteorita i drugih tela Sunčevog sistema. Ovom metodom određena starost meteorita iznosi oko 4.7×10⁹ godina što znači da su nastali u vreme Sunčevog sistema, zbog čega su veoma interesantni za proučavanje.

Literatura:

1. Olga Atancković, Opšta Astrofizika
2. NASA
3. Wikimedia commons
4. JPL/NASA

---

Prethodni tekstovi o Sunčevom sistemu: Sunčev sistem, Merkur, Venera, Zemlja, Mesec, Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Pluton, asteroidi, komete.

---